Pentimenti
wł. pentimento (liczba pojedyncza), pentimenti (mnoga) — „żal”, „skrucha”, od pentire — żałować, zmieniać zdanie.
W malarstwie: widoczne ślady zmian w obrazie. Miejsca, gdzie malarz zmienił zdanie.
Pentimenti to termin malarski oznaczający ślady pierwotnych, później zmienionych wersji obrazu. Artysta namalował dłoń w jednej pozycji — potem przemalował ją w innej. Stara wersja nie znika całkowicie. Czasem staje się widoczna po latach, kiedy wierzchnie warstwy farby tracą przezroczystość. Czasem była widoczna od razu.
W historii sztuki pentimenti są na wagę złota — pokazują proces twórczy, decyzje artysty, jego wahania. Rembrandt, Vermeer, Goya — w ich obrazach badacze odkryli dziesiątki pentimenti, które zmieniają nasze rozumienie ich warsztatu. Pierwsza kompozycja „Nocnej straży” Rembrandta zawierała prawdopodobnie inny układ figur niż ostateczny — widzimy to pod warstwą.
Metaforycznie pentimenti są pięknym obrazem uczciwego procesu twórczego. Obrazu, który nie udaje, że powstał gotowy. W którym widać, że artysta zmagał się z materią, zmieniał zdanie, poprawiał, kasował — a mimo to zostawił ślady tych decyzji. Przeciwieństwo obrazu „idealnego”, gładkiego, pozbawionego świadectwa swojego powstania.
W redakcji PSM słowa pentimenti używamy jako metafory dla praktyki pasji. Dobra praktyka nie wygląda idealnie. Ma pentimenti — widoczne ślady błędów, zmian, poprawek, zwątpień. Nikt, kto długo robi coś prawdziwego, nie robi tego gładko. Obraz życia, który nie ma pentimentów — jest podejrzany.